रब्बी कांदा लागवड
कांदा हे भारत देशाचे एक महत्वाचे पिक आहे. भारतामध्ये 1.29 मिलियन हेक्टर क्षेत्र कांदा पिकाखाली असून 23.26 मिलियन टन उत्पादनाची नोंद आहे. भारत देशाची कांदा उत्पादकता नोंद 18.1 टन/हे. आहे. देशात महाराष्ट्र राज्य कांदा उत्पादनामध्ये प्रथम स्थानावर आहे. महाराष्ट्राचे 508 हजार हे क्षेत्र कांदा पिकाखाली असून 8,854 हजार टन उत्पादनाची नोंद आहे. कांद्यासाठी पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी हलकी ते मध्यम भारी जमीन निवडावी. हलक्‍या मुरमाड जमिनीत सेंद्रिय खतांचा वापर केल्यास चांगले उत्पादन मिळते. कांद्याच्या योग्य वाढीसाठी जमिनीचा सामू ६.५ ते ७ पी.एच.च्या दरम्यान असावा. भारी चिकणमाती असलेल्या, पायाचा निचरा न होणाऱ्या तसेच चोपण किंवा खरवट जमिनीत रोपांची वाढ खुरटते व कांदा चांगला पोसत नाहीत. अशा जमिनीत कांदा लागवडीसाठी टाळाव्यात. यात पाण्याचे निचरा योग्य नसल्यास रोगाचे प्रमाणसुधा वाढते. यंदा राज्यात पावसाअभाची कांद्याचे क्षेत्र कमी झाले आहे. त्यामुळे मागणी येथून पुढे अशीच राहील. शेतक-यांसाठी ही संधी आहे. योग्य नियोजन केले, तर ही संधी साधता येऊ शकते. रब्बी कांदा लागवडीविषयी या लेखात माहिती दिली आहे.

लागवडीचा हंगाम व जाती: 

ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यांत बियांची पेरणी करून ड़िसेंबर-जानेवारी महिन्यांत रोपांची पुनलांगवड़ केली जाते.

1. एन-२-४-१ : कांदे गोलाकार आणि मध्यम ते मोठे असतात. रंग चकाकी येते. ५-६ महिने चांगले टिकतात. लागवडीनंतर १२o दिवसांनी काढणीस येतात. हेक्टरी ३० ते ३५ टन उत्पादन मिळते.
अँग्रीफाऊंड़ लाइट रेड़, भीमा किरण, भीमा शक्ती, अरका निकेतन.

2. बसवंत ७८० : खरीप व रब्‍बी हंगामासाठी ही जात योग्‍य असून या जातीचा रंग गडद लाल असतो. कांदे आकाराने मध्‍यमहिन्‍यात ते मोठे असतात. ही जात १०० ते ११० दिवसात तयार होते. एकरी उत्‍पादन १०० ते १२५ क्विंटल मिळते.

3. पुसा रेड : 
कांदे मध्‍यम आकाराचे विटकरी लाल गोलाकार मध्‍यम तिखट असतात. लागवडीपासून १२० दिवसात तयार होतोत. एकरी उत्‍पादन १०० ते ११० क्विंटल मिळते.
कांद्याच्या बियाण्‍याचे प्रमाण एकरी ४ किलो पुरेसे असते.

बियाणे : 

रब्बीच्या जातीचे बी फक्त एकाच रब्बी हंगामासाठी वापरता येते. कुठल्याही हंगामासाठी बियाणेखरेदी मे महिन्यातच करावी. कारण साधारण ८ ते १० केिली बियाणे लागते.

रोपवाटिका : 

एक हेक्टर कांदा लागवडीसाठी १०-१२ गुंठे क्षेत्र रोपवाटिका लागते. रब्बी हंगामासाठी स्वच्छ सूर्यप्रकाश मिळणारी जागा रोपवाटिकेसाठी निवडाची.
रोपे तयार करण्यासाठी गादीवाफे तयार करावेत. वाफ्यांची रुंदी १ मी. उंची १५ सेंमी. व लांबी ३ ते ४ मीटर असावी. प्रत्येक वाफ्यात दोन घमेली कुजलेले शेणखत, 100 ग्रॅम सुफला १५:१५:१५ आणि ५० ग्रॅम कॉपर ऑक्झिक्लोराईड घालून वाफा एकसारखा करून घ्यावा.
प्रत्येक चौरस मीटरवर १० ग्रॅम बियाणे पेराचे. १० सेंमी. अंतरावर २ सेंमी. खोल रुंदीस समांतर रेषा ओढून बी पातळ पेरावे. पेरलेले बी मातीने झाकाचे व वाफ्यांना बी उगवेपर्यंत झारीने पाणी द्यावे. पेरणीपूर्वी २-३ ग्रॅम कार्बन्डॅझिम प्रतिकेिली बिंथाण्यास चोळावे.
रोपे निरोगी राहण्यासाठी प्रत्येक वाफ्यात ५० ग्रॅम युरिया व ५ ग्रॅम फोरेट रोपांच्या दोन ओळींमधून द्यावे. बुरशीनाशकाच्या व कीटकनाशकाच्या १०-१५ दिवसांच्या अंतराने फवारन्या  कराव्यात.
लागवडीअगोदर पाणी कमी केल्यास रोपे काटक बनतात. रोपे उपटण्यापूर्वी २४ तास पाणी दिल्यास रोप उपटणे सोपे होऊन मुळांना कमी इजा होते. रब्बी हंगामासाठी ५०-५५ दिवसांनी रोपे लागवडयोग्य होतात.

पूर्व मशागत आणि रान बांधणी:
मध्यम भारी जमीन असल्यास लोखंडी नांगराने १५ ते २० सें.मी. खोल नांगरणी करावी, नंतर दोन-तीन कुळवाच्या पाळ्या देऊन मोठी ढेकळे फोडून जमीन भुसभुशीत करावी.
हेक्‍टरी २५ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत कुळवणीद्वारे जमिनीत मिसळावे.
मध्यम भारी आणि भुसभुशीत किंवा नदीकाठच्या पोयट्याच्या जमिनीत रब्बी हंगामात सपाट वाफे पद्धतीने कांद्याची लागवड करावी, कारण अशा वाफ्यातून सरी-वरंबा पद्धतीपेक्षा ३० टक्के रोपे जास्त लागतात आणि मध्यम व सारख्या आकाराचे कांदे मिळू शकतात.
वाफ्याची लांबी-रुंदी जमिनीच्या उतारावर अवलंबून  असते. १.५ ते २ मीटर रुंद आणि ४ ते ६ मीटर लांबीचे सपाट वाफे तयार करावेत. वाफ्याची लांबी जमिनीच्या उताराच्या आडव्या दिशेने असावी. जमीन जास्त चढ-उताराची असल्यास १.५ बाय ३ मीटर आकाराचे लहान वाफे तयार करावेत.

रोपांची पुनलगण : 

रब्बी हंगामात १० x १० सेंमी. अंतरावर लागवड करावी. लागवडीपूर्वी १० लिटर पाण्यात १० ग्रॅम कार्बन्डॅझिम व १० मिलि. प्रोफेनोफॉस किंवा फिप्रोनिल टाकून द्रावण करावे. रोपाचे शेंडे कापून या द्रावणात बुडवून लागवड करावी.

तण नियंत्रण : 

कांदा रोपलागवडीनंतर खुरपणीसाठी खूप खर्च येतो. खुरपणीमुळे मुळाशी हवा खेळती राहून कांदा चांगला पोसतो. कांदा पिकाची घनता तीव्र असते तसेच पिकाच मूळ उथळ असल्यामुळे पिक-तण स्पर्धा कालावधी लागवडीपासून ते 45 दिवसापर्यंत खूप असतो. जर या पिक-तण स्पर्धा कालावधीमध्ये खुरपणी करण्यासाठी मजूर उपलब्ध नसल्यास कांद्यामध्ये 45-60 % उत्पादन घटण्याची शक्यता असते. म्हणून या काळामध्ये एकात्मिक तण व्यवस्थापन करणे गरजेचे असते. कांद्याच्या अधिक उत्पादन व तण नियंत्रणासाठी ऑक्झीफ्लोरफेन 23.5% ई. सी. 1-1.25 मिली/ लिटर पाणी या प्रमाणात (लागवडीच्या 2 दिवस अगोदर किंवा लागवडी पासून एक आठवडयाच्या आत) फवारणी करावी तसेच लागवडी पासून 30 दिवसांनी एक खुरपणी करावी. तणनाशकाची फवारणी करताना जमिनीमध्ये ओलावा असणे गरजेचे असते.


खत व्यवस्थापन : 

कांदा पिकास हेक्टरी ४0 तें ५0 बैलगाड़या शेणखत व शिफारस केल्याप्रमाणे रासायनिक खत हेक्टरी १oo किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद व ५० किलो पालाशपैकी अर्धा नत्र व संपूर्ण स्फुरद व पालाश लागवडीपूर्वी वाफ्यात मातीमध्ये मिसळून द्यावे. राहिलेले ५० किलो नत्र ३० व ४५ दिवसांनी एक खुरपणी करून द्यावे. साठ दिवसांनंतर कांदा पिकास कोणतेही वर खत देऊ नये.


पाणी व्यवस्थापन : 

जमीन कोरडी असताना लागवड केल्यास वाढीबरोबर पाण्याची गरज वाढते. कांद्याची वाढ पूर्ण होऊन पाने पिवळी पडून माना पडू लागल्याबरोबर पाणी तोडावे. रब्बी हंगामातील पिकांना शेवटी पाण्याची कमतरता भासते. त्यासाठी ठिबक किंवा तुषार सिंचन पद्धतीचा अवलंब करावा. कांदाकाढणीपूर्वी तीन आठवडे पाणी तोडावे व ५० टक्के झाडांच्या माना पडल्यावर कांदा काढणीस सुरुवात करावी. रोग व किडींचे व्यवस्थापन : कांदा पिकावर रब्बी हंगामात प्रामुख्याने तपकिरी करण्याचा प्रादुर्भाव आढळून येतो. पिवळसर तपकिरी रंगाचे लांबट चट्टे पानावर बाहेरील भागावर दिसू लागतात. चठ्ठयांचा आकार वाढत जाऊन पाने सुकू लागतात.

१५ ते २0 0 सें. तापमान व ८o९० टक्के आद्रतेमुळे बुरशीची वाढ झपाट्याने होते. फेब्रुवारी- मार्च महिन्यांत पाऊस किंवा ढगाळ वातावरण या रोगास फारच पोषक ठरते. तसेच, याच कालावधीत जांभळा करपा रोगाचाही प्रादुर्भाव होतो. या रोगामुळे चठ्ठयांचा मधला भाग सुरुवातीस जांभळट होऊन नंतर काळपट पाने करपतात. फुलकिडे ही कांदा पिकाचे नुकसान करणारी मुख्य कोड आहे. या किडीची पिले व प्रौढ कीटक पानातील ठिपके पडतात. असंख्य ठिपके जोडले गेल्यामुळे पाने वाकडी होऊन वाळतात. फुलकिड्यांनी केलेल्या जखमांमधून करपा रोगाच्या बुरशीस सहज शिरकाव करता येतो. फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव वाढल्यास रोगांचे प्रमाणही वाढते.

कोरडी हवा आणि २५ ते ३o सें. तापमानात या किडीचे प्रमाण जास्त असते. करपा व फुलकिडे यांच्या एकत्रित रोग व कोड नियंत्रणासाठी कां

दा लागवडीनंतर १o-१५ दिवसांनी व १५ दिवसांच्या अंतराने चार फवारण्या मॅन्कोझेब (o.३ टका) किंवा काबॅन्डॅझिम (o.१ टका) हे बुरशीनाशक व डायमेथोएट ३o ईसी १३ मिलि. किंवा लॅम्बडा सायहॅलोश्रीन ५ ईसी ६ मिलेि. किंवा क्रिनॉलफॉस २५ ईसी २४ मिलि. या कीटकनाशकाच्या आलटूनपालटून फवारण्या कराव्यात. फवारणी करताना चिकट द्रवाचा (o.१ टका) वापर जरूर करावा. काढणी: जातीनुसार आणि हवामानानुसार कांदा पक्र होऊ लागला, की नवीन पाने यायची थांबतात.

पानांतील अन्नरस कांद्यामध्ये उतरू लागून कांदा घट्ट होतो. पाने पिवळसर होतात कांद्याची मान मऊ होते. पाने मानेजवळ वाकून जमिनीवर पडतात. साधारणपणे ५० टक्के झाडांच्या वाळविताना विशेषकरून एक खबरदारी घ्यावी, ती म्हणजे कांदा ढीग न करता पहिला कांदा दुस-या ओळीच्या कांद्याच्या पातीने झाकून जाईल, अशा पद्धतीने जमिनीवर एकसारखा पसरवून पाच दिवस वाळवावा. त्यानंतर कांद्याच्या मानेला पीळ देऊन ३ ते ५ सेंमी. मान ठेवून पात कापावी. हे कांदे सावलीत दोन आठवडे पातळ थर देऊन सुकवावेत.

कांदा आणि महाराष्ट्र महाराष्ट्रातील ३७ टक्के, तर देशातील १० टक्के कांद्याचे उत्पादन एकट्या नाशिक जिल्ह्यात होते. याशिवाय पुणे, जळगाव, धुळे, अहमदनगर, सोलापूर व सातारा या जिल्ह्यांतही १०.८७ लाख हेक्टर क्षेत्र असून, १७५.११ लाख टन उत्पादन मिळून १६.१० टन प्रतिहेक्टर उत्पादकता आहे. महाराष्ट्रात नाशिक, पुणे, धुळे, सातारा, सोलापूर, नगर जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर लागवड. यापैकी नाशिक जिल्ह्यात राज्याच्या ३५ ते ४० टक्के तर देशाचा एकूण १० टक्के कांदा उत्पादन.

अशा त-हेने योग्य सुकविलेल्या कांद्याची प्रतवारी करून फक्त मध्यम आकाराच्या कांद्याची साठवणूक करावी. कांद्याची काढणी फेब्रुवारी-मार्च (२० टक्के) आणि रब्बी एप्रिल- मे (६० टक्के) या महिन्यांत काढणीस येतो. सप्टेंबर-मे या कालावधीत कोणत्या तरी हंगामाची कांदाकाढणी चालू असते. जून ते सप्टेंबरपर्यंत लागते. कांदा साठवण करावयाची असेल, तर एन-२-४-१ सारख्या जातींची निवड करणे, वरखते ६० दिवसांनंतर देऊ नयेत. काढणीपूर्वी ३ आठवडे पाणी तोडणे व योग्य प्रकारे सुकवणे. साठवणुकीतील नुकसान : साठवणुकीत कांद्याचे तीन प्रकारे नुकसान होते. योग्य प्रकारे साठवण केल्यास नुकसानाचे प्रमाण कमी कमी करता येते.

रोग व किड व्यवस्थापन:
कांदयावर प्रमुख रोग म्‍हणजे करपा, हा रोग बुरशीपासून होतो. पातीवर लांबट गोल तांबूस चटटे पडतात. शेंडयापासून पाने जळल्यायासारखी दिसतात. फूलकिडे किंवा अळया हे अगदी लहान आकाराचे किटक पातीवरील तेलकट पृष्‍टभागात खरडतात व त्‍यात स्‍त्रवणारा रस शोषतात. त्‍यामुळे पातीवर पांढरे ठिपके पडतात.
फुलकिडे व करपा रोगाच्‍या नियंत्रणासाठी पुनर लागवड केल्‍यानंतर दोन तीन आठवडयांनी प्रती एकरी क्विनॉलफॉस २५ इसी २५० मिली किंवा मोनोक्रोटोफॉस ३६ डब्‍ल्‍यू एस.सी. २१० मिली अधिक डायथेन एम-४५, ७५ डब्‍ल्‍यू. पी. ५०० ग्रॅम अधिक स्टिकर ५०० ग्रॅम ५०० लिटर पाण्‍यात मिसळून पाहिली फवारणी करावी. पहिल्‍या फवारणी नंतर तीन चार आठवडयांनी दुसरी फवारणी करावी. या फवारणीच्‍या वेळी प्रती एकरी क्विनॉलफॉस २५ इसी २५० मिली किंवा मोनोक्रोटोफॉस ३६ डब्‍ल्‍यू. एस.सी. २१० मिली अधिक कॉपर ऑक्झिक्‍लोराईड ५० डब्‍ल्‍यू. पी. ५०० ग्रॅम ५०० लिटर पाण्‍यात मिसळून फवारावे.
कांदयांचे पीक लागवडीनंतर ३ ते ४.५ महिन्‍यात काढणीस तयार होते. कांद्याची पात पिवळी पडून कांदा मानेत पिवळा पडतो व पात आडवी पडते. यालाच मान मोडणे असे म्‍हणतात. ६०ते ७५ टक्‍के माना मोडल्‍यावर कांदा काढणीस पक्‍व झाला असे समजावे. कुदळीच्‍या साहारूयाने आजूबाजूची जमिनी सैल करून कांदे उपटून काढावेत. काढणीनंतर ४, ५ दिवसांनी कांदा पातीसकट शेतात लहान लहान ढिगा-याच्‍या रूपाने ठेवावा. नंतर कांदयाची पात व मळे कापावे. पात कापताना ३ ते ४ सेमी लांबीचा देठ ठेवून पात कापावी. यानंतर कांदा ४ ते ५ दिवस सावलीत सुकवावा.